Ниту едно списание нема толку препознатлив, истраен и шармантен стил на насловната страница како оној на „Њујоркер“. Со својот непогрешливо уникатен фонт на насловот и со речиси еден век посветеност со користење оригинални уметнички дела на корицата во секое неделно издание од 1925 година, тоа е веројатно највлијателниот магазин досега кога станува збор за култура, политика и уметност. Илонка Караш, млада талентирана унгарска емигрантка ќе создаде 186 од овие интензивни, богати и живописно насликани вињети на американскиот живот во текот на пет децении – втора по големина од кој било уметник во историјата на списанието. Воодушевувачки впечатлива со нејзината долга црна коса и натажени очи под тешките црни веѓи, облечена во шарени боемски фустани; таа била унгарската инкарнација на Мона Лиза.

Кон крајот на 1910-тите, њујоршкиот Гринич Вилиџ бил преплавен со креативни боеми, но Илонка Караш се издвојувала од толпата. Оние што се добро информирани, со ентузијазам ќе сведочат за генијалноста на Караш. Малкумина други уметници можат да се пофалат со портфолио што е еднакво на нејзиното, во разноликост, квалитет или ширење на производството. Речиси е неразбирливо како еден креативен ум може толку лесно да ги менува мултимедијалните сфери на текстилни дизајни за авиони, возови и автомобили, слики, илустрации, тапети, корици за книги, килими, керамика, божиќни картички, прибор за јадење, мебел, метални продукти, осветлување, мапи, ентериери и играчки. Таа дури патентирала дизајн за дрвено коњче што се лула во 1935 година.

Нејзините најнезаборавни дела за светот на уметноста и дизајнот веројатно се нејзините 186 дизајни на насловни страници за „Њујоркер“. Тие дела стигнувале до милиони маси за кафе низ САД, биле ретки погледи во секојдневниот живот на Караш, снимајќи семејни излети и сцени во нејзината градина.

Се работело за снимки од секојдневниот живот во и околу градот, често цртани од птичја перспектива и во необични комбинации од бои. Каверите на Илонка биле цртежи и слики на пријателски, привлечен и современ свет. Нивната наивност е нивната моќ, нудејќи поглед во модерниот американски рај.

Зошто Илонка не е попозната? Нејзината славна кариера се протегала од 1910-тите до 1970-тите и може да се шпекулира дека единствената причина поради која не се споменува многу денес е иронично поради нејзиниот речиси неразбирлив сет на различни креативни достигнувања низ сферите на повеќе медиуми.

Таа била промовирана како „сликарката самотник“ од познатиот лик од Гринич Вилиџ, Гвидо Бруно, издавач и уредник на Bruno’s Weekly, љубезно осврнувајќи се на недофатливоста и мистичноста што ја издвојувале од другите млади убави уметници од епохата. Култната модна публикација Vanity Fair ја издвои, издигнувајќи ја во една од музите на „т.н. њујоршки Quartier Latin“. Во рамките на уметничката заедница на Гриниџ Вилиџ, нејзиниот талент и убавина биле легендарни. Почитуваните уметници од Њујорк, Винолд Реис и Јуџин Спикер се натпреварувале да го насликаат нејзиниот портрет, фотографите како Николас Мурај копнееле да фатат дел од нејзината мистериозна привлечност.

Креативната моќ течела низ вените на Караш. Родена во Будимпешта во 1896 година, нејзиниот татко бил кујунџија, а нејзината помлада сестра модна дизајнерка. Илонка станала една од првите жени што биле примени во престижната Кралска академија за уметности и занаети. На едвај 17 години, самоуверена, авантуристички настроена и амбициозна, таа ја напуштила Унгарија и заминала во Соединетите држави во 1913 година за да ѝ се придружи на нејзината мајка, која емигрирала таму по смртта на нејзиниот татко. Од самиот почеток, Илонка покажала извонредна способност за создавање привлечни дизајни на текстилни површини. Додека предавала дизајн на текстил на Уметничкото училиште за модерна уметност заедно со американските модернистички уметници Маргерит и Вилијам Зорач, таа и неколку истомисленици, европски уметници го основале Европско-американското здружение за модерна уметност на уметниците во 1914 година, со неговото печатено дело– Modern Art Collector. Додека магазинот го запознал Њујорк со стилизираните цветни дезени на Илонка, илустрациите на книгите, дизајнот на корицата, типографијата и украсните панели, веста за талентот и исклучителните дизајнерски способности на младата Илонка Караш се раширила како шумски пожар.

Караш последователно ја основала Design Group, конгломерат на индустриски дизајнери, занаетчии и уметници. Модниот магазин Women’s Wear наскоро почнал да ја наградува за извонредност во нивните текстилни натпревари уште во 1918 година, на едвај 22-годишна возраст, нарекувајќи ја „една од најдобрите дизајнерки на модерен текстил“.

На почетокот на Втората светска војна, таа се свртела кон дизајнот на тапети. Успеала да ги долови „примитивните квалитети на американскиот вез, но со софистицираноста на ‘Њујоркер’“, напишал Вилијам Каценбах (1947), кога ги опишувал нејзините тапети. Таа брзо ги увидела придобивките од масовното производство и наскоро дизајнирала со помош на машини. До 1950 година се сметала за најискусната американска дизајнерка на тапети.

Експериментирала со секакви текстилни работи; нејзиниот знаменит модел „Дабови лисја“ постојано се репродуцирал во текот на децениите, во друга текстилна соработка биле употребени нејзините иновативни производи на авионите „Фокер“, а два нејзини шаблони подоцна биле користени во вагоните на престижниот експресен воз на Пенсилванија на железница меѓу Њујорк и Чикаго.

Нејзиниот придонес во областа на мебелот, предмети за домаќинство и сребрен прибор се совпаднал со ерата на Арт Деко во доцните 1920-ти и 1930-ти. Под силно влијание од движењето Де Стејл – (помислете на Мондријан) – нејзините дизајни биле геометриски, праволиниски и впечатливи во нивната едноставност. Во 1928 година, таа била единствената жена на која ѝ била доделена галерија во Њујорк за да дизајнира цела соба. Таа создала не само студио, туку и градинка, кој сега се смета за првата модерна градинка дизајнирана во Америка.

Нејзиниот дизајн на градинка се фокусирал на помагање на бебињата и малите деца да учат додека ги развиваат нивните просторни и интелектуални способности и вклучиле, на пример, кваки на вратите кодирани во боја за да го стимулираат учењето. Овој период се совпаднал со нејзиното мајчинство на две деца, како и со појавата на детската и развојната психологија како истакнати области за учење. Секогаш гледајќи ја поголемата слика, Илонка сеопфатно ги прифатила сите аспекти на дизајнот на градинката; нејзиниот пристап го опфаќа и физичкиот простор и менталните, социјалните, просторните, емоционалните и интелектуалните аспекти на средината. Едноставноста и логиката на нејзините дизајни го отвориле патот за слични техники во масовното производство. Откако го сфатила огромниот потенцијал на масовното производство на почетокот на нејзината кариера, нејзините дизајни почнале да вклучуваат употреба на машини и технологија од 1919 година па натаму.

Илонка починала во Ворвик, Њујорк во домот на нејзината ќерка неколку недели пред нејзиниот 85-ти роденден. Денес некои од нејзините цртежи, примероци од тапети, килими и метални садови се наоѓаат во музејот Cooper Hewitt на Менхетен. Но, нејзината работа не била наменета да ги краси ѕидовите на уметничките галерии – всушност, Илонка Караш била проактивна, паметна, практична, претприемнички и комерцијално настроена и пред нејзините современици. Како авангардна и индустриска дизајнерка, таа ги скршила бариерите во машкиот свет.

Додека зборуваме, американските модернистички куратори веројатно ќе ги пребаруваат аукциските куќи за нејзиниот мебел, садови и сребро, нејзините текстилни дизајни, илустрации и порцелански дела се барани од колекционерите. Никогаш не знаете каде може да најдете дело на Караш – нејзиниот стил на дизајн бил „течен“ и прилагодлив наместо статичен и специфичен, што можеби придонело да биле помалку препознатлив. Но сепак, ние навистина сакаме добар „лов на богатство“.

Spread the love
  •  
  •  
  •  
  •   
  •   
  •   

Leave a Reply